فرهنگ مشاوره و روان درمانی

چکیده این پژوهش با هدف صورت‌بندی یک چارچوب نظری منسجم برای روان‌شناسی اسلامی، به کاوش در سه بُعد تعاریف، موضوعات و روش‌شناسی از نگاه متخصصان حوزوی و دانشگاهی پرداخته است. رویکرد پژوهش، کیفی و مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد بود. جامعه آماری پژوهش را کلیه منابع مرجع روان‌شناسی اسلامی و دیدگاه ۲۱ استاد صاحب‌نظر تشکیل داد که به‌صورت نیمه‌ساختاریافته با آنان مصاحبه شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA و در سه گام کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. برای اطمینان از اعتبار یافته‌ها، ضریب کاپای ۰.۹۶ و نسبت روایی محتوایی ۰.۸۷ محاسبه گردید. یافته ها نشان داد: هسته اصلی تعریف، تلفیق شناخت فرآیندهای روانی با ابعاد معنوی-فطری انسان را هدف می‌گیرد (۴۰.۸٪). موضوع این دانش بر محور «جغرافیای روانی انسان» شکل گرفت و «نفس و کارکردهای آن» (۳۲.۶٪) به‌عنوان کانون مطالعه معرفی شد. الگوی روش‌شناسی نیز از یک «تکثر روشی جهت‌دار» حکایت دارد؛ روش‌های کیفی مانند تحلیل محتوای دینی برای گردآوری مبانی اولویت دارند (۳۲.۶۱٪)، روش‌های کمّی به مرحله داوری و آزمون میدانی منتقل می‌شوند (۱۹.۵۷٪)، و روش عقلی-اجتهادی (۱۱.۵۹٪) مرز ممتاز این پارادایم را مشخص می‌سازد. تراکم بالای الزامات روش‌شناختی (۳۱.۸۸٪) نیز گذر از تکثرگرایی پراکنده به وحدت‌گرایی منسجم را تأیید می‌کند. نتایج نشان داد روان‌شناسی اسلامی دانشی یکپارچه، برخوردار از مبانی و اهداف دینی و دارای رویکرد گزینشی-انتقادی به علوم معاصر است؛ دانشی که رسالت خود را شناخت، پرورش و تعالی «نفس» می‌بیند.

چکیده هدف پژوهش حاضر، تدوین و اعتباریابی بسته بازی‌درمانی مبتنی بر مهارت‌های ارتباطی برای کاهش اختلالات رفتاری در دانش‌آموزان دارای اختلال یادگیری خواندن بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوا انجام شد. جامعه آماری شامل اساتید، متخصصان و درمانگران حوزه روان‌شناسی بود که با روش نمونه‌گیری هدفمند و از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، ۱۰ نفر تا رسیدن به اشباع نظری انتخاب شدند. داده‌ها با استفاده از کدگذاری سه‌مرحله‌ای (مضامین اصلی، فرعی و کدهای باز) تحلیل شدند. بسته بازی‌درمانی طی ۱۵ جلسه و در سه سطح تدوین شد: سطح اول شامل بازی‌های مرتبط با انواع و نحوه برقراری ارتباط، سطح دوم شامل بازی‌های مبتنی بر انواع ارتباطات، و سطح سوم شامل بازی‌های مرتبط با ارتباطات در زندگی روزمره. نتایج تحلیل داده‌ها نشان داد که اهداف آموزشی هر سطح به‌طور مشخص قابل تفکیک و اجرا هستند. یافته‌ها نشان دادند که بسته تدوین‌شده تأثیر معنادار و پایداری بر بهبود رفتارهای درونی‌سازی‌شده (نظیر اضطراب و انزوا) و برونی‌سازی‌شده (نظیر پرخاشگری و نافرمانی) در کودکان دارای اختلال یادگیری خواندن دارد. این بسته می‌تواند به‌عنوان ابزار درمانی مؤثر در محیط‌های آموزشی و درمانی مورد استفاده قرار گیرد

چکیده پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش واسطه‌ای رضایت از زندگی و دلبستگی به همسالان در رابطۀ بین حمایت اجتماعی و اعتیاد به بازی آنلاین در نوجوانان انجام شد. روش پژوهش حاضر توصیفی از نوع همبستگی بود. جامعۀ آماری کلیۀ نوجوانان پسر منطقۀ یک و سه شهر تهران بودند که از میان آنها نمونه‌ای به حجم 220 نفر به روش تصادفی خوشه‌ای چند مرحله‌ای انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش پرسشنامه‌های مقیاس چند بعدی رضایت از زندگی دانش‌آموزان هیوبنر (1994)، حمایت اجتماعی شربورن و استوارت (1991)، دلبستگی به همسالان آرمسدن و گرینبرگ (1987) و اعتیاد به بازی-های آنلاین وانگ و چانگ (2002) بود. روابط بین متغیرها با آزمون همبستگی پیرسون و آزمون مدل‌یابی معادلات ساختاری به روش حداقل مجذورات جزئی انجام شد. نتایج نشان داد که بین حمایت اجتماعی با اعتیاد به بازی آنلاین رابطۀ منفی و معنادار و با رضایت از زندگی و دلبستگی به همسالان رابطۀ مثبت و معنادار، بین رضایت از زندگی و دلبستگی به همسالان با اعتیاد به بازی آنلاین رابطۀ منفی و معنادار و بین دلبستگی به همسالان و رضایت از زندگی رابطۀ مثبت و معناداری وجود داشت (05/0>P). ارتباط غیرمستقیم حمایت اجتماعی و اعتیاد به بازی آنلاین از طریق رضایت از زندگی و دلبستگی به همسالان مشخص شد. بنابراین رضایت از زندگی و دلبستگی به همسالان نقش واسطه‌ای در رابطۀ بین حمایت اجتماعی و اعتیاد به بازی آنلاین داشتند. می‌توان نتیجه گرفت که پژوهشگران حوزۀ اعتیاد به اینترنت و بازی آنلاین باید بر نقش حمایت اجتماعی و دلبستگی به همسالان جهت برنامه‌ریزی برای اقدامات پیشگیرانه تأکید نمایند.

چکیده ذهنی‌سازی، ظرفیتی اساسی برای درک حالات ذهنی خود و دیگری است که نقش مهمی در شکل‌گیری روابط عاشقانه ایفا می‌کند. این پژوهش با هدف مقایسه اثربخشی مداخله مبتنی بر ذهنی‌سازی و زوج‌درمانی هیجان‌مدار بر ظرفیت ذهنی‌سازی و سلامت هیجانی زوجین انجام شد. روش این پژوهش مورد منفرد بود و نمونه شامل شش زوج که به‌صورت داوطلبانه انتخاب و سپس به‌صورت تصادفی در دو گروه مداخله (مبتنی بر ذهنی‌سازی) و درمان هیجان‌مدار تقسیم شدند. داده‌ها با استفاده از پرسشنامه‌های ذهنی‌سازی دیمیتریویچ و همکاران (2017) و سلامت هیجانی کسبیر و همکاران (2019) جمع‌آوری و از طریق ترسیم دیداری، شاخص تغییر پایا (RCI) و فرمول درصد بهبودی تحلیل شدند. نتایج نشان داد هر دو مداخله در بهبود ظرفیت ذهنی‌سازی و سلامت هیجانی زوجین مؤثر بودند، اما مداخله مبتنی بر ذهنی‌سازی تأثیر بیشتری بر ظرفیت ذهنی‌سازی داشت، درحالی‌که درمان هیجان‌مدار تأثیر قوی‌تری بر سلامت هیجانی نشان داد. یافته‌ها نشان‌دهنده تفاوت‌هایی در الگوی اثربخشی دو مداخله در حوزه‌های شناختی و عاطفی روابط زوجین بود.

چکیده هدف از این پژوهش، تدوین یک مدل نظری برای تجرد زیستی قطعی جوانان بود. این تحقیق به صورت کیفی و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی انجام شد. برای جمع‌آوری اطلاعات، از روش تحلیل اسنادی و برای تجزیه و تحلیل داده‌ها، از روش داده‌بنیاد (گراندد تئوری) استفاده گردید. همچنین، روایی محتوایی (CVI) با نظر ده کارشناس خبره در حوزه‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی بررسی شد. در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی، 17 مقوله اصلی استخراج گردید. مقوله‌های کشف شده شامل شرایط علّی و سبب‌ساز (روان‌بنه‌ها و تیپ‌های شخصیتی مشکل‌ساز، اختلال در شکل‌گیری هویت جنسی، تغییر فضا و حاکمیت فرهنگ غرب، بازاندیشی در نگرش‌ها و ارزش‌های ازدواج، ویژگی‌های زیستی ـ فیزیولوژیکی، نقش مناسبات سرمایه اجتماعی در تجرد و شرایط نامطلوب اقتصادی)، شرایط زمینه‌ای (سیستم معیوب خانواده، فرصت‌های فردگرایانه و بدیل‌های عاطفی و جنسی برای ازدواج)، شرایط مداخله‌ای (مداخلات خانواده، مداخلات اجتماعی، مداخلات فرهنگی و مداخلات مذهبی ناشیانه)، راهبردها (سبک‌ها و پاسخ‌های رویارویی و مقابله‌ای با کاهش مطبوعیت ازدواج) و پیامدها (مجردی آسیب‌زا و مجردی فرصت‌ساز) بود. پدیده مرکزی که از این مقوله‌ها استخراج شد، «کاهش مطبوعیت ازدواج در بین جوانان مجرد» بود. این نتایج می‌توانند در برنامه‌ریزی برای پیشگیری و مقابله با این پدیده، به‌عنوان ابزار راهبردی برای لایه‌های حاکمیتی و نهادهای فرهنگی، آموزشی و رسانه‌ای مورد استفاده قرار گیرند.

چکیده همه اقشار جامعه نیازمند خودمراقبتی‌اند، اما از میان اقشار جامعه، انجام خودمراقبتی در زنانِ دارای همسر با ضایعه نخاعی به دلیل مشکلات فراوانی که دارند سخت‌تر است؛ این پژوهش با هدف واکاوی تجربه زیسته خودمراقبتی در این زنان انجام شد. پژوهش کاربردی حاضراز نوع کیفی پدیدارشناسی بود. جامعه مشارکت کنندگان در این پژوهش همه زنانی بود که مراقب اصلی همسر دارای ضایعه نخاعی خود بودند. انتخاب مشارکت‌کنندگان تا مرز اشباع داده با روش گلوله برفی انجام شد و نهایتاً با ۱6 نفر مصاحبه نیمه‌ساختاریافته عمیق انجام پذیرفت. به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از روش کلایزی استفاده شد. تحلیل داده‌های کیفی این پژوهش منجر به شناسایی 3 مضمون اصلی، 11 مضمون فرعی و 90 مفهوم اولیه شد. مضامین اصلی شامل: "خودمراقبتی با تمرکز بر خود"،" خودمراقبتی با تمرکز بر خانه، همسر و خانواده " و " خودمراقبتی با تمرکز بر محیط" بود. یافته های این پژوهش نشان داد که خودمراقبتی در در زنان دارای همسر با ضایعه نخاعی یک پدیده چندبعدی و مهم می‌باشد که درک این تجربیات می‌تواند مبنایی برای طراحی مداخلات حمایتی تخصصی و مبتنی بر جامعه باشد تا علاوه بر حمایت از فرد دارای ضایعه نخاعی، سلامت روان و جسم مراقبین او نیز به طور جدی مورد توجه قرار گیرد.

چکیده نگرش‌های انسان‌شناختی زیربنای خودپنداره، عزت نفس و رفتارهای فردی و اجتماعی هستند. با توجه به خلأ وجود بسته آموزشی استاندارد برای دوره اول ابتدایی، پژوهش حاضر با هدف تدوین و اعتباریابی بسته آموزشی نگرش‌های انسان‌شناختی برای دانش‌آموزان پایه اول تا سوم انجام شد.
پژوهش حاضر از نظر هدف، توسعه‌ای-کاربردی و از نظر روش، ترکیبی از نوع اکتشافی بود. بسته آموزشی ۱۰ جلسه‌ای بر اساس پنج مضمون اصلی مستخرج از پژوهش‌های کیفی پیشین (ماهیت انسان، تمایز با حیوانات، هدف زندگی، آغاز و انجام زندگی) تدوین شد. اعتباریابی بسته توسط ۱۰ متخصص با استفاده از شاخص‌های CVR (لاوشه، ۱۹۷۵) و CVI (والتز و باسل، ۱۹۸۱) انجام شد. پایایی بسته نیز با ضریب آلفای کرونباخ محاسبه گردید.
یافته‌ها نشان داد میانگین CVR کل بسته ۰.۷۲ و میانگین CVI ۰.۹۱ بود. ۷ جلسه (۷۰%) دارای CVR معنادار و CVI عالی بودند. جلسات ۱، ۳، ۵ و ۷ با CVR مساوی ۱ بالاترین ضرورت را داشتند. پایایی کل بسته ۰.۸۴ بود. جلسه ۹ (پایان زندگی) با CVR معادل۰.۴۰ و CVI معادل۰.۷۵ پایین‌ترین امتیاز را کسب کرد. بسته آموزشی از روایی محتوایی مطلوب و پایایی قابل قبول برخوردار است. جلسات مرتبط با مفاهیم عینی بدون تغییر قابل اجرا هستند، اما جلسات مرتبط با مفاهیم انتزاعی و حساس نیازمند بازطراحی با رویکرد تدریجی و تمثیلی می‌باشند. اجرای آزمایشی و بازطراحی جلسات ۴، ۹ و ۱۰ پیشنهاد می‌شود.

چکیده پژوهش حاضر با هدف پیش‌بینی شفقت به خود بر اساس وضعیت روانشناختی، معناداری زندگی و امنیت روانی ادراک‌شده در بیماران قلبی انجام شد. این پژوهش از نوع توصیفی- همبستگی بود. جامعه آماری شامل کلیه بیماران قلبی مراجعه‌کننده به مراکز درمانی شهر دزفول در پاییز ۱۴۰۰ (۱۹۴۶ نفر) بود که بر اساس جدول مورگان و به روش نمونه‌گیری طبقه‌ای نسبی، ۳۲۰ نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه‌های شفقت به خود نف (۲۰۰۳)، وضعیت روانشناختی رجایی و همکاران (۱۳۹۰)، معناداری زندگی استیگر و همکاران (۲۰۰۶) و امنیت روانی ادراک‌شده زارع و امین‌پور (۱۳۹۰) بود. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS-23 و از طریق رگرسیون چندمتغیره و همبستگی پیرسون تحلیل شدند. یافته‌های این پژوهش نشان داد که متغیرهای پیش‌بین (وضعیت روانشناختی، معناداری زندگی و امنیت روانی) در مجموع ۲۳٪ از واریانس شفقت به خود را تبیین می‌کنند (۰۱/۰
کلمات کلیدی: بیماران قلبی، شفقت به خود، معناداری زندگی، امنیت روانی ادراک‌شده، وضعیت روانشناختی.

چکیده هدف از پژوهش حاضر واکاوی نحوه ارتباطات در خانواده‌های دارای فرزند در آستانه کنکور بود. در این پژوهش از روش‌کیفی به شیوه پدیدارشناسی تفسیری استفاده شد. میدان پژوهشی شامل دانش‌آموزان در آستانه کنکور شهر سنندج در سال 1404-1403 بود. نمونه‌گیری به صورت هدفمند از نوع ملاکی انجام شد و شرکت‌کنندگان مورد مصاحبه نیمه‌ساختار یافته قرار گرفتند. به منظور تجزیه و تحلیل داده‌ها از روش راهبرد هفت مرحله‌ای دیکلمن، آلن و تانر استفاده شد. تجزیه و تحلیل داده‌ها به شناسایی منجربه تولید 63 مفهوم اولیه، 11 مضمون فرعی و 4 مضمون اصلی شد. مضمون اصلی اول فضای ارتباطی شامل (خانواده‌های تعادل‌گرا، کنکورمحور و بی‌تفاوت)، مضمون اصلی دوم سبک‌های حمایتی شامل (عاطفی، ابزاری-تکنولوژی، اطلاعاتی و سیستمی)، مضمون اصلی سوم تعارضات ارتباطی شامل (تعارضات بین‌فردی و درون‌فردی) و مضمون اصلی چهارم راهبردهای مقابله‌ای شامل (فردمحور و خانواده‌محور) بود. بنابراین یافته‌ها نشان داد که خانواده‌های تعادل‌گرا با ایجاد آرامش و برنامه‌ریزی منطقی، تجربه دانش‌آموزان را بهبود و تعارضات را کاهش می‌دهند؛ خانواده‌های کنکورمحور با کنترل افراطی و انتظارات غیرواقعی، استرس و تعارضات بین‌فردی را افزایش می‌دهند؛ و خانواده‌های بی‌تفاوت با بی‌توجهی به شرایط، احساس تنهایی و سردرگمی ایجاد می‌کنند. همچنین سبک‌های حمایتی (به‌ویژه عاطفی و سیستمی) نقش مؤثری در کاهش تعارضات درون‌فردی دارند. با توجه به مضمون‌های بدست آمده از پژوهش حاضر، راه‌کارهایی از جمله اصلاح شیوه‌های ارتباطی، فرزندپروری و فضای اطلاعاتی در حیطه مسائل مربوط به کنکور برای مدیریت چالش‌های موجود در خانواده‌ها و پشت سر گذاشتن این دوره به همراه سلامت روانشناختی برای تمام اعضای خانواده موثر به نظر می‌رسد.

چکیده هدف پژوهش حاضر بررسی اثربخشی برنامه بهبود رابطه (PREP) بر سواد عاطفی و تنظیم هیجان دانش‌آموزان دختر دبیرستانی نو‌‌‌‌مزدوج بود. روش پژوهش شبه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون–پس‌آزمون به همراه گروه انتظار بود. جامعه آماری پژوهش شامل دانش‌آموزان دختر متأهل متوسطه دوم منطقه رضویه مشهد در سال ۱۴۰۳ بود که به روش در دسترس، تعداد ۲۰ نفر به‌عنوان نمونه انتخاب و به‌صورت تصادفی در دو گروه ۱۰ نفری آزمایش و انتظار جای گرفتند. گروه آزمایش طی ۸ جلسه ۹۰ دقیقه‌ای تحت آموزش مهارت‌های بهبود ارتباط مبتنی بر برنامه PREP قرار گرفت، درحالی‌که گروه انتظار در این مدت مداخله‌ای دریافت نکرد. در این پژوهش، منظور از نو‌‌‌‌مزدوج دخترانی است که کمتر از یک سال از عقد رسمی آنان گذشته و هنوز وارد زندگی مشترک نشده‌اند. ابزارهای پژوهش شامل پرسش‌نامه سواد عاطفی کیمیایی و همکاران (۱۳۹۱) و پرسش‌نامه تنظیم‌شناختی هیجان گارنفسکی و کرایج (۲۰۰۶) بود. داده‌ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیره تحلیل شدند. نتایج نشان داد که برنامه بهبود رابطه (PREP) منجر به بهبود معنادار سواد عاطفی و تنظیم هیجان در نمونه موردمطالعه در گروه آزمایش در مقایسه با گروه انتظار شد، درحالی‌که در گروه انتظار تغییر معناداری مشاهده نگردید. به‌طورکلی، یافته‌ها نشان می‌دهد که برنامه PREP می‌تواند در چهارچوب این پژوهش به‌عنوان یک مداخله حمایتی در برنامه‌های مشاوره‌ای و آموزشی باهدف تقویت مهارت‌های هیجانی زوجین در مراحل اولیه ازدواج موردتوجه قرار گیرد.