واکاوی ابعاد و مؤلفه‌های پرخاشگری مادرانه در تعامل با کودک

ریحانی, رضا; ارخودی قلعه نوئی, مهدی

doi:10.22054/qccpc.2026.88380.3527

واکاوی ابعاد و مؤلفه‌های پرخاشگری مادرانه در تعامل با کودک

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

رضا ریحانی ¹

مهدی ارخودی قلعه نوئی ²

¹ دانش آموخته دکتری، گروه مشاوره، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

² دکتری روان‌شناسی تربیتی، استادیار، گروه آموزشی روان‌شناسی و مشاوره، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 14665-889، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22054/qccpc.2026.88380.3527

چکیده

پرخاشگری مادرانه در تعامل با کودک پدیده‌ای چندبعدی که می‌تواند تحت تأثیر عوامل فردی، بین‌فردی، خانوادگی و موقعیتی شکل گیرد و پیامدهایی برای سلامت روان کودک داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی ابعاد و مؤلفه‌های پرخاشگری مادرانه در تعامل با کودک انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی انجام گرفت. مشارکت‌کنندگان ۱۲ مادر متأهل بودند که به شیوه هدفمند و داوطلبانه و بر اساس معیارهای ورود انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته فردی تا رسیدن به اشباع داده‌ها گردآوری و با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها به شناسایی ۱۷۶ کد باز و ۲۸ کد محوری منجر شد که در قالب ۱۰ مؤلفه اصلی سازمان یافتند: آسیب‌های دلبستگی، رفتارهای محرک کودک، تجارب نامطلوب دوران کودکی، توقعات و سوگیری اسناد خصمانه، فشارهای روانی-جسمانی، ضعف در مهارت‌های هیجانی-رفتاری، شبکه‌های حمایتی، بدرفتاری مادر با کودک، سطح پایین سلامت روان کودک و کاهش رضایت از زندگی فردی-خانوادگی. این مؤلفه‌ها ابعاد مختلف تجربه مادرانه، از تجارب و فشارهای درونی مادر تا ویژگی‌های تعامل با کودک، منابع حمایتی و پیامدهای فردی و خانوادگی را دربر گرفتند. یافته‌ها نشان دادند که پرخاشگری مادرانه را نمی‌توان به یک عامل منفرد یا صرفاً به رفتار کودک نسبت داد، بلکه این پدیده در بستری چندبعدی از تجارب گذشته، برداشت‌های مادر از رفتار کودک، فشارهای روانی-جسمانی، مهارت‌های هیجانی-رفتاری، حمایت اجتماعی و کیفیت روابط خانوادگی قابل فهم است. توجه هم‌زمان به این ابعاد می‌تواند در شناسایی عوامل مرتبط با پرخاشگری مادرانه و طراحی مداخلات روان‌شناختی و آموزشی برای ارتقای تعامل مادر و کودک سودمند باشد..

کلیدواژه‌ها

پرخاشگری مادرانه

مادر و کودک

بدرفتاری با کودک

تعامل والد-کودک

مهارت‌های هیجانی-رفتاری

موضوعات

عواطف و احساسات فردی

عنوان مقاله English

Exploring the Dimensions and Components of Maternal Aggression in Mother–Child Interactions

نویسندگان English

Reza Reyhani ¹

Mahdi Arkhodi Ghalenoei ²

¹ PhD student, Department of Counseling, Faculty of Education and Psychology, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, iran.

² PhD in Educational Psychology, Assistant Professor, Department of Psychology and Councelling, Farhangian University, P.O.Box 14665-889, Tehran, Iran.

چکیده English

Maternal aggression in interactions with children is a multidimensional phenomenon influenced by individual, interpersonal, familial, and situational factors and associated with children’s mental health and family relationships. This study aimed to explore the dimensions and components of maternal aggression in interactions with children. In this qualitative study, 12 married mothers were purposively and voluntarily selected based on inclusion criteria. Data were collected through individual semi-structured interviews until data saturation and analyzed using open, axial, and selective coding. Analysis identified 176 open codes and 28 axial codes, organized into 10 main components: attachment injuries, child-triggering behaviors, adverse childhood experiences, expectations and hostile attribution bias, psychological and physical stressors, deficits in emotional-behavioral skills, support networks, maternal maltreatment of the child, low child mental health, and reduced individual and family life satisfaction. These components encompassed mothers’ internal experiences and stressors, mother-child interaction characteristics, support resources, and individual and familial consequences. The findings indicated that maternal aggression cannot be attributed to a single factor or solely to children’s behavior. Rather, it emerges within a multidimensional context involving past experiences, mothers’ perceptions of children’s behavior, psychological and physical stressors, emotional-behavioral skills, social support, and family relationship quality. Considering these dimensions simultaneously may help identify factors associated with maternal aggression and inform psychological and educational interventions to improve mother-child interactions and promote healthier family functioning overall.

کلیدواژه‌ها English

Maternal aggression

Mother&‌ndash

child

Child maltreatment

Parent&‌ndash

child interaction

Emotional&‌ndash

behavioral skills

بشارت، م ع، رییسی، ف، و فرهمند، ه. (1399). «آسیبهای دلبستگی و افسردگی: نقش واسطهای احساس خشم»، فصلنامه مطالعات روانشناختی، 16(59)، 40-25. 10.22051/PSY.2020.28790.2049

ریحانی، ر، سودانی، م، فرهادیراد، ح، و خجستهمهر، ر. (1401). «شناسایی مؤلفههای صمیمیت زناشویی در ازدواجهای پایدار: براساس نظریه دادهبنیاد»، فصلنامه پژوهشهای نوین روان‌شناختی، 17(65)، 128-118. 20.1001.1.27173852.1401.17.65.12.0

سیگل، دی جی و هارتسل، ام. (2014). فرزندپروری از درون به برون، ترجمه: مهرناز شهرآرای، چاپ اول، 1396، تهران: نشر آسیم.

شمالی احمدآبادی، م، برخورداری احمدآبادی، ع، و آریان پور، ل. (1400). «نقش فرسودگی والدینی در بدرفتاری با دانشآموزان ابتدایی در همهگیری کووید-19»، نشریه پویش در آموزش علوم انسانی دانشگاه فرهنگیان، 24، 32-18. 20.1001.1.27172260.1400.7.24.2.4

صادقزاده، م، بهزادی، ف، و خرمایی، ف. (1399). «مؤلفههای صبر مادر و توان بدرفتاری با کودک: نقش واسطهای نارسانظمجویی هیجانی»، روانشناسی تحولی: روانشناسان ایرانی، 16(63): 319-311. https://sanad.iau.ir/en/Journal/jip/Article/1054939

کاشفی، س، اکبرفهیمی، ن، و رصافیانی، م. (1396). «مروری بر ماهیت و ریسکفاکتورهای بدرفتاری با کودکان با معلولیت»، طب توانبخشی، 7(1):273-261. 10.22037/JRM.2018.110714.1476

References [In Persian]

Bi, S., & Keller, P. S. (2021). "Parental Empathy, Aggressive Parenting, and Child Adjustment in a Noncustodial High-risk Sample". Journal of interpersonal violence, 36(19-20), NP10371-NP10392.‏ https://doi.org/10.1177/0886260519870165

Crouch, J. L., Skowronski, J. J., Davila, A. L., & Milner, J. S. (2022). "Do High-risk Parents Use more Aggression During Competitive Play with Children?". Journal of interpersonal violence, 37(9-10), NP7707-NP7728.‏ https://doi.org/10.1177/0886260520969246

Dong, S., Dong, Q., & Chen, H. (2022). "Mothers' Parenting Stress, Depression, Marital Conflict, and Marital Satisfaction: The Moderating Effect of Fathers' Empathy Tendency". Journal of affective disorders, 299, 682-690.‏ https://doi.org/10.1016/j.jad.2021.12.079

Fields, C., Keller, P. S., & El-Sheikh, M. (2025). "Associations between Parent and Child Antisocial Behavior: Aggression in Family Relationships as a Mechanism of Risk". Journal of Personality and Individual Differences, 238, 113077.‏ https://doi.org/10.1016/j.paid.2025.113077

He, H. Y., Yu, M., Ning, M., Cui, X. C., Jia, L. Y., Li, R. Y., & Wan, Y. H. (2023). "The Role of Mother-Child Relationship in the Association between Maternal Parenting Stress and Emotional and Behavioral Problems in Preschool Children". Zhongguo dang dai er ke za zhi= Chinese journal of contemporary pediatrics, 25(4), 394-400.‏ 10.7499/j.issn.1008-8830.2210053

Helton, J. J., Jackson, D. B., Boutwell, B. B., & Vaughn, M. G. (2019). "Household Food Insecurity and Parent-to-Child Aggression". Child maltreatment, 24(2), 213-221.‏ 10.1177/1077559518819141

Heilmann, A., Mehay, A., Watt, R. G., Kelly, Y., Durrant, J. E., van Turnhout, J., & Gershoff, E. T. (2021). "Physical Punishment and Child Outcomes: a Narrative Review of Prospective Studies". The Lancet, 398(10297), 355-364.‏ 10.1016/S0140-6736(21)00582-1

Huang, C. Y., Shen, A. C. T., Li, X., & Feng, J. Y. (2024). "Happy Parents, Happy Kids: Marital Happiness, Parenting Styles, and Children's Behavioral Outcomes in Chinese Societies". Family Relations, 73(3), 1763-1780.‏ https://doi.org/10.1111/fare.12997

Jia-Yuan, Z., Yubin, C., Linghui, Z., Yuqiu, Z., & Xining, L. (2025). "Parental Burnout and Parent–Child Relationship: the Role of Harsh Parenting in Couples". Psychology, Health & Medicine, 1-14.‏ https://doi.org/10.1080/13548506.2025.2450547

Lansford, J. E. (2022). Parents’ Aggression Toward Children and Children’s Own Aggression. In Parenting Across Cultures: Childrearing, Motherhood and Fatherhood in Non-Western Cultures (pp. 307-320). Cham: Springer International Publishing.‏ 10.1007/978-94-007-7503-9_33

Liu, S., Wu, P., Han, X., Wang, M., Kan, Y., Qin, K., & Lan, J. (2024). "Mom, Dad, Put down your Phone and Talk to Me: How Parental Phubbing Influences Problematic Internet Use among Adolescents". BMC psychology, 12(1), 125.‏ 10.1186/s40359-024-01620-0

Mahoney, A., Donnelly, W. O., Boxer, P., & Lewis, T. (2003). "Marital and Severe Parent-to-Adolescent Physical Aggression in Clinic-referred Families: Mother and Adolescent Reports on Co-Occurence and Links to Child Behavior Problems". Journal of Family Psychology, 17(1), 3–19. https://doi.org/10.1037/0893-3200.17.1.3

McRae, E. M., Stoppelbein, L., O'Kelley, S. E., Fite, P., & Smith, S. B. (2021). "An Examination of Post-Traumatic Stress Symptoms and Aggression among Children with a History of Adverse Childhood Experiences". Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 43(3), 657–670. https://doi.org/10.1007/s10862-021-09884-1

Meter, D. J., Ehrenreich, S. E., & Underwood, M. K. (2019). "Relations between Parent Psychological Control and Parent and Adolescent Social Aggression". Journal of Child and Family Studies, 28, 140–151. 10.1007/s10826-018-1240-z

Min, Z. H. U., Jinhong, Z. H. A., Liyuan, J. I. A., Ruoyu, L. I., Min, Y. U., Haiyan, H. E., & Yuhui, W. A. N. (2024). "Effect of Maternal Emotional Symptoms on Emotional and Behavioral Problems in Preschool Children". 中国学校卫生, 45(7), 993-997.‏ 10.16835/j.cnki.1000-9817.2024226

Moed, A. (2024). "An Emotion‐Focused Extension of Coercion Theory: Emerging Evidence and Conceptualizations for Parental Experienced Emotion as a Mechanism of Reinforcement in Coercive Parent–Child Interactions". Child Development Perspectives, 18(2), 82-87.‏ https://doi.org/10.1111/cdep.12497

Morgan, C. H., Rodriguez, C. M., Pu, D. F., & Elkins, Z. O. (2025). "Approval of Parent-Child Aggression as a Mediator of Intergenerational Child Abuse Risk: An Evaluation of Racial Differences". Journal of Family Violence, 1-13.‏ 10.1007/s10896-024-00799-5

Qiao, T., Wang, L., Chang, J., Huang, X., Wang, X., & Ye, P. (2024). "The Effect of Paternal Co-Parenting on Preschool Children’s Problem Behaviors: The Chain-Mediating Role of Maternal Parenting Burnout and Psychological Aggression". Psychology research and behavior management, 187-200. 10.2147/PRBM.S451878‏

Riina, E. M., Martin, A., & Brooks-Gunn, J. (2014). "Parent-to-Child Physical Aggression, Neighborhood Cohesion, and Development of Children's Internalizing and Externalizing". Journal of applied developmental psychology, 35(6), 468-477.‏ https://doi.org/10.1016/j.appdev.2014.04.005

Rodriguez, C. M., & Silvia, P. J. (2022). "Spotlight on Maternal Perceptions of Child Behavior: A Daily Diary Study with Child Welfare-Involved Mothers". Behavioral Sciences, 12(2), 44.‏ https://doi.org/10.3390/bs12020044

Rueda, H. A., Ward, K. P., & Hoffman, S. (2024). "Parent Physical and Psychological Aggression and Youth Dating Violence: a Latent Class Analysis Approach". Journal of interpersonal violence, 39(11-12), 2460-2486.‏ 10.1177/08862605231218224

Sandu, A. (2018). Constructionist grounded theory-GT. Conceptual and methodological clarifications. LOGOS, UNIVERSALITY, MENTALITY, EDUCATION, NOVELTY. Section: Economical and Administrative Sciences, 3(1), 73-100.‏ https://doi.org/10.18662/lumeneas/06

Seon, J. (2024). "The Influence of Informal Social Control on Psychological Aggression Against Children in Asian American Families". Journal of Family Trauma, Child Custody & Child Development, 21(4), 517-531.‏ https://doi.org/10.1080/26904586.2023.2285013

Slep, A. M. S., Rhoades, K. A., Lorber, M. F., & Heyman, R. E. (2024). "Glimpsing The Iceberg: Parent-Child Physical Aggression and Abuse". Child maltreatment, 29(2), 219-232. https://doi.org/10.1177/10775595221112921

Swit, C. S., Harty, S. C., & Pascoe, S. (2024). "Relational and Physical Aggression in Preschool‐Age Children: Associations with Teacher, Parent, Sibling, and Peer Relationship Quality". Aggressive Behavior, 50(1), Article e22115. https://doi.org/10.1002/ab.22115

Shin, S. H., Tomlinson, C. A., Nelson-Hence, D., & Ksinan Jiskrova, G. (2022). "Understanding The Intergenerational Cycle of Trauma and Violence: Maternal Adverse Childhood Experiences and Parent-to-Child Aggression Risk". Journal of interpersonal violence, 38(5-6), 4998-5018.‏ https://doi.org/10.1177/08862605221120884

Tian, X., Fan, Q., Zhao, Y., & Zhu, W. (2025). "The Relation between Adverse Experiences and Proactive Aggression: The Moderating Role of Emotional Sensitivity". Personality and Individual Differences, 233, 112944.‏ https://doi.org/10.1016/j.paid.2024.112944

Wang, J., Liu, R. D., & Lin, J. (2025). "The Effect of Parental Psychological Flexibility on Children’s Behavioral Problems: A Moderated Mediation Model". Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 19(1), 8.‏ 10.1186/s13034-025-00863-y

Wang, W., & Li, M. (2023). "Daily Work Stress and Parent-to-Child Aggression: Moderation of Grandparent Coresidence". Chinese Sociological Review, 55(3), 277-296.‏ https://doi.org/10.1080/21620555.2023.2165060

Ward, K. P., Grogan‐Kaylor, A. C., Ma, J., Pace, G. T., Lee, S. J., & Davis‐Kean, P. E. (2025). "Interactions of Gender Inequality and Parental Discipline Predicting Child Aggression in Low‐and Middle‐Income Countries". Child development, 96(1), 7-20.‏ https://doi.org/10.1111/cdev.14152

Wu, J., Ruoyu, L., Zha, J., Zhou, Y., Cheng, Y., Huang, Y., ... & Wan, Y. (2025). "Network Analysis Links Preschool Children's Emotional and Behavioral Problems with the Mother-Child Relationship and Early Life Adversity". Available at SSRN 5124508.‏10.2139/ssrn.5124508

Xu, X., Wu, Y., Xu, Y., Ding, M., Zhou, S., & Long, S. (2024). "The Role of Parent–Child Attachment, Hostile Attribution Bias in Aggression: A Meta-Analytic Review". Trauma, Violence, & Abuse, 25(3), 2334-2347.‏ https://doi.org/10.1177/15248380231210920

Zhang, P., & Wang, X. (2025). "The Impact of Parental Phubbing on Social Withdrawal in Preschool Children: The Serial Mediating Roles of Parent–Child Conflict and Negative Emotions". BMC psychology, 13(1), 1-9.‏ 10.1186/s40359-025-02363-2

Zhou, Y., Liu, S., & Xiang, Y. (2025). "Effects Of Parents’ Childhood Maltreatment On Children’s Depression And Anxiety: Mechanisms Of Inter-Generational Effect". Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 1-18.‏ https://doi.org/10.1080/10926771.2025.2460014

Zimmer-Gembeck, M. J., Rudolph, J., Kerin, J., & Bohadana-Brown, G. (2022). "Parent Emotional Regulation: A Meta-Analytic Review of its Association with Parenting and Child Adjustment". International Journal of Behavioral Development, 46(1), 63-82.‏ https://doi.org/10.1177/01650254211051086

Zuravin, S. J. (1989). "Severity of Maternal Depression and Three Types of Mother‐to‐Child Aggression". American Journal of Orthopsychiatry, 59(3), 377-389.‏https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.1989.tb01673.x